ZAZ — de afkorting van Zaporizький автомобільний завод, ofwel de Zaporizjja Automobielenfabriek — is de Oekraïense automaker die het meest bekend staat om de Zaporozhets, een kleine volksauto die in de Sovjet-Unie synoniem was met betaalbare mobiliteit. Het merk heeft een rijke geschiedenis die loopt van de jaren zestig tot de moderne tijd en weerspiegelt de politieke en economische veranderingen in Oekraïne en de voormalige Sovjet-Unie.
De oprichting en de eerste Zaporozhets
De fabriek in Zaporizjja, gelegen aan de rivier de Dnjepr in het zuidoosten van Oekraïne, begon in 1960 met de productie van personenauto’s. De eerste auto was de ZAZ-965, beter bekend als de Zaporozhets. Het ontwerp was gebaseerd op de Fiat 600 en toonde duidelijke invloeden van de Volkswagen Kever, maar was aangepast voor lokale productie en materiaalvereisten.
De ZAZ-965 had een luchtgekoelde viercilinder boxermotor achter in het voertuig, met een cilinderinhoud van 746 cc en een vermogen van 22 pk. De auto was klein, licht en zuinig — precies wat de Sovjet-consument nodig had. De karakteristieke luchtinlaten aan de zijkant van de carrosserie, nodig voor de koeling van de achterin geplaatste motor, gaven de auto een herkenbaar silhouet.
De ZAZ-966 en ZAZ-968
In 1966 verscheen de ZAZ-966, een aanzienlijk verbeterde versie met een modernere carrosserie. Het lijnenspel was meer gestroomlijnd en de motor werd vergroot naar 887 cc en later naar 1.197 cc. De ZAZ-968, geïntroduceerd in 1971, was een verdere evolutie met nog meer motorvarianten en verbeterd interieur. De 968M uit 1979 was de meest geraffineerde versie van deze generatie.
De Zaporozhets was in de Sovjet-Unie populair bij specifieke groepen: het was de goedkoopste beschikbare personenauto en werd ook gebruikt als voertuig voor mensen met een beperking. Speciale versies waren uitgerust met handbedienbare rijhulpmiddelen. De grap in de Sovjet-Unie was dat de Zaporozhets het eerste en het laatste voertuig was dat iedereen kon betalen.
De ZAZ-1102 Tavria (1988)
In 1988 introduceerde ZAZ een volledig nieuw model: de ZAZ-1102 Tavria. De Tavria was een moderne kleine hatchback met voorwielaandrijving, een watergekoelde viercilinder motor van 1.1 liter en een strak, eigentijds ontwerp. Het model markeerde een radicale breuk met de Zaporozhets-erfenis en plaatste ZAZ in de Europese context van kleine hatchbacks.
De Tavria was beschikbaar als driedeurs hatchback, als pick-up en als estate (Slavuta). De auto werd geëxporteerd naar Oost-Europa en sommige West-Europese landen, waar hij concurreerde in het budgetsegment. De rijdynamiek was bescheiden maar het verbruik laag, wat paste bij de behoeften van de markt.
De post-Sovjet periode: Sens en Vida
Na de val van de Sovjet-Unie in 1991 opereerde ZAZ in een volledig andere marktomgeving. De fabriek werd geprivatiseerd en moest concurreren op een open markt. Samenwerkingen met westerse fabrikanten werden gezocht. In de jaren negentig en 2000s produceerde ZAZ licentieversies van Daewoo-modellen, waaronder de Lanos, Sens en Vida — Koreaans ontworpen auto’s die werden gemonteerd in Zaporizjja voor de Oekraïense markt.
De ZAZ Sens was gebaseerd op de Daewoo Lanos in de compacte versie. De ZAZ Vida was gebaseerd op de Chevrolet Aveo (T250). Beide modellen waren in Oekraïne populair vanwege hun relatief lage prijs en de beschikbaarheid van lokale service.
ZAZ en de productie van elektrische voertuigen
In de periode voor 2022 werkte ZAZ aan de ontwikkeling van elektrische varianten voor de Oekraïense markt. De oorlog die in 2022 uitbrak, had dramatische gevolgen voor de productie in Zaporizjja. De stad en de regio werden frontgebied, wat de normale bedrijfsactiviteiten onmogelijk maakte. De toekomst van ZAZ is daarmee afhankelijk van de politieke en militaire ontwikkelingen in Oekraïne.
Tekst geoptimaliseerd in mei 2026.
